De onzichtbare kanten van licht

De onzichtbare kanten van licht

Licht zorgt ervoor dat wij kunnen zien wat we doen, maar dat is niet het enige. Het geeft ons ook energie om aan de slag te blijven. Jammer dus dat we in een gemiddeld kantoor al snel een tekort opbouwen – ook al zitten we dicht bij een raam. Een korte cursus voor dag- en nachtarbeiders.

Dit stukje is getypt vlakbij het raam. Een rij ramen zelfs, ieder van zo’n 3 m2. Een goed verlichte werkplek, zou je zeggen – maar misschien toch niet goed genoeg. Althans niet volgens Toine Schoutens, directeur van Stichting Onderzoek Licht en Gezondheid SOLG uit Eindhoven. ‘Ik schat dat je zo’n 500 lux op je netvlies krijgt, oftewel het licht van 500 kaarsen. Niet slecht voor een kantooromgeving, maar het is maar een fractie van het licht in de buitenlucht. Daar kan de lichtintensiteit op een zonnige dag oplopen tot wel 100.000 lux. Dat betekent dat jij, terwijl je zit te werken, toch een tekort opbouwt.’

Dit onzichtbare, onvoelbare lichtgebrek belette mij niet dit stukje af te typen, maar het kan wel gevolgen hebben voor de kwaliteit ervan. ‘Een mens is een buitendier’, zegt Schoutens. ‘Pas recentelijk hebben we ons opgesloten in de grotten die we gebouwen noemen. Daardoor worden we minder productief. Bij 500 lux zou jij wel eens 10 procent minder kunnen presteren dan bij 2000 lux. Je bent minder snel en je maakt meer fouten.’

Dosis licht
Maar het is nu ook weer niet nodig om de lichtsterkte meteen radicaal op te voeren. ‘Althans’, zegt Schouten, ‘het is niet nodig om dat gedurende de hele dag te doen. Dat kost veel energie. Veel efficiënter is het om het licht toe te dienen in doses, verspreid over de dag. ´s Ochtends om 8.30 stel je je medewerkers een uur bloot aan minstens 1500 lux. Na de lunchpauze herhaal je dat en om 16.00 uur weer. Tussendoor kan de intensiteit drastisch omlaag, terwijl de alertheid en de concentratie toch op peil blijft.´

Kerncentrales
Maar let op: dit geldt alleen voor doorsnee kantoorwerknemers zoals ik. Bij de meer risicovolle beroepen – neem operateurs bij een kerncentrale – moet de werkgever die hogere energierekening misschien maar voor lief nemen. Schoutens: ‘Hier moet je tegen iedere prijs voorkomen dat mensen fouten maken. Dus is het raadzaam om het lichtniveau nog verder op te voeren – en om dat hoge niveau ook permanent te handhaven. Dat leidt aantoonbaar tot een forse vermindering van de kans op ongelukken.’

Nachtdiensten
Een hoog lichtniveau kan bovendien helpen bij een ander probleem: nachtdiensten. Steeds weer leiden die tot grote ongelukken: buscrashes op de Route du Soleil, aanvaringen op drukke scheepvaartroutes, een kernramp in Tsjernobyl. Het gebrek aan daglicht onderdrukt de productie van cortisol (kort door de bocht: een stresshormoon) en stimuleert juist de aanmaak van melatonine (nog korter door de bocht: een slaaphormoon). Mensen worden dus slaperig en maken fouten.

Blauw licht
Zoals gezegd: ook dit probleem valt te bestrijden door het aantal luxen op te voeren. Schoutens: ‘Geef werknemers ’s nachts een tijdje veel licht en ze komen snel in de nieuwe cyclus: ze krijgen het gevoel dat het dag is. Dat effect wordt nog sterker als je gebruik maakt van de goede kleurtemperatuur. Helder licht, met veel blauw, onderdrukt de aanmaak van melatonine.’

Verduisteringsgordijnen
Na iedere nachtdienst moeten de medewerkers uiteraard bijslapen. Overdag. En dan wordt het licht opeens een spelbreker. Zelfs één straaltje zon door de gordijnen kan de melatonineproductie verstoren en daarmee een goed slaapritme. ‘Streef daarom naar volledige verduistering’, zegt Schoutens. ‘Gebruik desnoods landbouwplastic op de naden dicht te tapen. En o ja, nog één laatste tip: vermijd koude voeten, want ook die kunnen je uit je slaap houden.’

Voeding en roosteren
Wie werknemers veilig door de nachtdienst wil loodsen heeft meer oplossingen dan alleen de verlichting. De simpelste is: geef je werknemers voorlichting over voeding. Want niet ieder gerecht is geschikt voor ieder moment. Zo is het aan het begin van en dienst verstandig om veel eiwitten te eten: vlees en melk zijn goed voor de opbouw. Maar tijdens het laatste uur kun je beter overschakelen op voeding met veel koolhydraten, bijvoorbeeld brood en rijst. Dat stimuleert de aanmaakt van tryptofaan en daardoor kom je na je dienst gemakkelijker in slaap.
Ook heeft Schoutens samen met collega’s onderzoek gedaan naar de meest effectieve manier van roosteren. ‘We denken dat je de nachtdiensten beter een langere tijd achter elkaar kon draaien, het liefst zelfs een hele maand. Daarna neem je een week pauze en dan begin met een langere tijd in dagdienst. Oké, niet alle werknemers zullen zo’n rooster aantrekkelijk vinden – zeker niet als ze kinderen hebben – dus waarschijnlijk zul daar een hoger salaris tegenover moeten stellen. Maar dat win je terug doordat je het aantal fouten terugdringt.’

Blinden
Hoe sterk licht onze stemming beïnvloedt, bleek uit onderzoek naar mensen die later in hun leven blind waren geworden. Toen die patiënten om esthetische redenen één of beide ogen lieten verwijderen, kampten sommigen plotseling met ernstige slaapproblemen. De conclusie: licht blijft zijn biologische functie uitoefenen – zelfs als het niet wordt waargenomen.

Nederlandse zwemploeg
Toine Schoutens was in 2008 intensief betrokken bij de voorbereiding van de Nederlandse zwemploeg op de Olympische Spelen in Beijing. En daar liep hij direct tegen een probleem op. Olympisch sponsor en televisienetwerk ABC had het namelijk voor elkaar gekregen dat de zwemfinales in tussen 10.00 en 12.00 uur plaatsvonden.
Commercieel was dat aantrekkelijk, sportief gezien niet. Naast het tijdverschil, dat voor jetlag kan zorgen, is het zwemmerslichaam rond de tijd van de finales nog niet helemaal op gang. De piek in presteren ligt volgens Schoutens veel later tussen 17.00 uur en 20.00 uur.
Schoutens wilde dit opvangen door de sporters op de juiste momenten te laten slapen. Zo konden ze de effecten van de jetlag terugdringen en ook op het vroege aanvangsuur al pieken. Maar helaas…. Schoutens: ‘Om in het juiste ritme te komen, moesten de sporters vroeg opstaan en vroeg naar bed. Maar het was zo onrustig in het Olympisch dorp, dat daar niets van terechtkwam.’
Meer info: www.solg.nl

0 Reacties

Laat een reactie achter

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

*